در طول تاریخ بشر، تمدنهای بزرگی ظهور یافته، رشد کرده و سرانجام رو به نابودی رفتهاند. بسیاری از این تمدنها توسط مورخان به ثبت رسیدهاند و اطلاعات زیادی درباره آنها در دسترس است. اما برخی از این تمدنها بهطور ناگهانی از صفحه روزگار محو شدند و وقایع و اتفاقات مربوط به آن دوره بهصورت یک راز باقی مانده است. در ادامه، به چند تمدن گمشده که در طول تاریخ به فراموشی سپرده شدهاند اشاره میکنیم. تمدن مایا امپراتوری مایا در سراسر شبهجزیره یوکاتان، (گواتمالای امروزی، بِلیز و بخشهایی از مکزیک) گسترش یافته و به یکی از تمدنهای غالبِ زمان خود تبدیل شده بود. مایاها کاملاً پیشرفته بودند و مهارتهای مهندسی قابلتوجهی داشتند و حتی از ریاضیات پیچیده نیز استفاده میکردند. اما این تمدن قادر به حفظ بقای خود نبود و سرانجام در حدود 900 سال پس از میلاد، به طرز چشمگیری تضعیف شد. باستانشناسان معتقدند که مایاها قربانی جنگهای متعدد بودند. این جنگها باعث تخریب روستاهایشان شد. نتیجهی این تخریبها این شد که روستاها با کاهش منابع روبرو شدند. همه این اتفاقات با تغییرات شدید آبوهوایی همراه بود که منجربه قحطی و خشکسالی شد. همین امر باعث شد که مایاها بعد از مدتی به مناطق دیگر مهاجرت کنند. امپراطوری خِمِر امپراتوری خمر در سراسر کامبوج امروزی گسترش یافته و امروزه این امپراتوری را با نام پایتختش یعنی شهر آنگکور میشناسند. امپراتوری خمر، بین سالهای 1000 تا 1200 میلادی در اوج خود بوده است، اما کارشناسان در این باره مطمئن نیستند که چه چیزی باعث ناپدیدشدن این تمدن شد. آن چیز که مشهود است، این است که مردم آن سرزمین، ناگهان شهرهای خود را ترک کرده و خانههای خود را در دل جنگلهای وحشی رها کردند. نظریههای مختلف زیادی، از جنگ گرفته تا فجایع زیستمحیطی، در این باره وجود دارد. تمدن دره سِند تمدن سند، به عنوان تمدن هاراپا نیز شناخته میشود و یکی از بزرگترین تمدنهای تاریخ باستان میباشد که در بخشهایی از هند، پاکستان و افغانستان گسترش یافته و حدود پنج میلیون نفر را در خود جای داده است. معماریهای بسیار چشمگیر، از جمله دستاوردهای مهم این تمدن در زمان اوج خودش بود. تمدن سند تقریباً 3000 سال پیش، به دلایل ناشناخته ناپدید شد اما طبق نظریهای در این باره، احتمالاً عامل نابودی آن، تغییرات آبوهوایی بوده که سرانجام منجربه خشکسالی و قحطی شد. جزیره ایستر جزیره ایستر (راپانویی) جزیرهای است در اقیانوس آرام جنوبی که بهخاطر سردیسها و تندیسهای سنگی 400 ساله عظیمی که در سواحلش قرار دارند شهرت پیدا کرده است. این جزیره همچنین زادگاه تمدن پر رونق پلینزی بود که برای اولینبار در حدود ۷۰۰ سال پس از میلاد در این جزیره ساکن شد. ساکنان آن نیز دریانوردانی ماهر بودند. مورخان معتقدند که بیماری، کاهش منابع طبیعی و عوامل دیگر، به زوال و نابودی تدریجی تمدن پلینزی منجر شد. چاتالهویوک (به معنی دو کوهان) این تمدن در جنوب مرکزی ترکیه امروزی قرار دارد که زمانی زادگاه چاتالهویوک، از قدیمیترین شهرهای جهان بود. چاتالهویوک، قسمتی از یک تمدن گسترده بود که بین 9000 تا 7000 سال پیش شکوفا و سپس بهطور ناگهانی ناپدید شد. ویژگی منحصربهفردی که این تمدن را از بقیه تمدنها متمایز میکرد، سازههای کندویی شکلِ خاصی بود که آنها میساختند. به این صورت که خانهها چسبیده به هم ساخته میشدند و تنها راههای ورود، سوراخهای سقف بودند. اگرچه مدتهاست که دیگر کسی در آنجا زندگی نمیکند اما ساکنان قدیمی، انبوهی از وسایل زندگی خود را در آنجا به یادگار گذاشتهاند. تمدن میسیسیپی این تمدن حدود 700 سال پس از میلاد، بسیاری از مناطق جنوبشرقی آمریکا و قاره میانی را در برمیگرفت. یکی از بزرگترین شهرهای آن، کاهوکیا، در نزدیکی کالینزُویل و ایلینوی امروزی قرار داشت. کاهوکیا با مساحت ده کیلومتر مربع، دارای یک میدان مرکزی عظیم، اهرام خاکی بزرگ و سازههای چوبی شبیه به اِستون هِنج میباشد که برای ردیابی ستارگان استفاده میشدند. برخیها جمعیت کاهوکیا را 40000 نفر تخمین زدهاند. عامل نابودی این تمدن نیز مانند سایر تمدنهای گمشده واضح و روشن نیست. اما بر اساس تئوریهای مختلف، این نابودی ممکن است نتیجه تخریب محیطزیست، قحطی یا بیماریهای ناشی از بهداشت نامناسب بوده باشد. اینها تعدادی از تمدنهای گمشده در تاریخ بودند که دلایل قطعی نابودی آنها، هنوز هم در هالهای از ابهام قرار دارد. اما همانطور که اشاره شد، براساس مستندات و تئوریهای رایج، ممکن است جنگ، بیماری، تخریب محیطزیست، کاهش منابع طبیعی و عواملی از این قبیل، باعث نابودی این تمدنها شده باشند.