ناصرالدین شاه قاجار، با القابی همچون: اعلیحضرت همایونی، سلطان صاحبقران (اشاره به سلطنتش برای نیم قرن)، ظلالله (سایه خدا) و شاه شهید، چهارمین پادشاه از دودمان قاجار، طولانیترین دورهی سلطنت را در میان شاهان قاجار به خود اختصاص داد. دوران او نقطهی عطفی در تاریخ ایران محسوب میشود؛ دورانی که شاهد نخستین تلاشها برای مدرنسازی، برقراری روابط خارجی گستردهتر و همچنین آغاز جنبشهای اعتراضی در برابر استبداد و امتیازدهیهای خارجی بود. ناصرالدین شاه، شخصیتی چندوجهی داشت. از یک سو، مردی سنتی بود که به مذهب و عرف جامعه پایبند بود و از سوی دیگر، اولین شاه ایرانی بود که به فرنگ سفر کرد و با مظاهر تمدن غرب آشنا شد. از تولد تا آغاز سلطنت ناصرالدین میرزا در ۲۵ تیر ۱۲۱۰ خورشیدی در تبریز متولد شد. او فرزند محمد شاه قاجار و مهدعلیا بود. پس از مرگ پدرش، ناصرالدین میرزا با حمایت امیرکبیر و مهدعلیا، توانست بر رقیبان خود غلبه کرده و تاج سلطنت را بر سر بگذارد. دوران آغازین سلطنت او با صدارت مقتدرانه امیرکبیر همراه بود؛ صدراعظمی که اصلاحات گستردهای را در ارتش، آموزش، اقتصاد و نظام اداری کشور آغاز کرد. تأسیس دارالفنون و تلاش برای مقابله با نفوذ بیگانگان، از جمله اقدامات مهم امیرکبیر بود. اما این اصلاحات با مخالفت برخی رجال و دربار و همچنین تحریکات خارجی روبرو شد و سرانجام به قتل امیرکبیر در سال ۱۲۳۰ خورشیدی به دستور شاه انجامید. تاثیر پذیری ناصرالدین شاه از سفرهای اروپا یکی از برجستهترین ویژگیهای دوران ناصرالدین شاه، سفرهای او به اروپا بود. او در سالهای ۱۲۵۷، ۱۲۶۹ و ۱۲۷۵ به چندین کشور اروپایی، از جمله روسیه، اتریش، فرانسه، انگلستان و آلمان سفر کرد. این سفرها تأثیر عمیقی بر نگاه او به دنیای غرب گذاشت. او با راهآهن، تلگراف، عکاسی و مظاهر تمدن مدرن آشنا شد و تلاش کرد برخی از این مظاهر را به ایران وارد کند. تأسیس تلگرافخانه و راهاندازی مطبوعات دولتی از جمله نتایج این آشنایی بود. همزمان با تلاش برای مدرن سازی ایران، دوران ناصرالدین شاه شاهد اعطای امتیازات فراوان به بیگانگان بود که با نارضایتی عمومی و اعتراضات گستردهای روبرو شد. این امتیازات که منافع ملی ایران را نادیده میگرفت، خشم عمومی را برانگیخت و زمینه را برای اعتراضات فراهم کرد. حادثهسازترین امتیاز دوران ناصرالدین شاه، اعطای انحصار تجارت تنباکو به کمپانی انگلیسی در سال ۱۲۶۹ خورشیدی بود. این امتیاز که عملاً تمام حقوق مربوط به کشت، تجارت و صدور تنباکو را از ایرانیان سلب میکرد، با مخالفت شدید علمای مذهبی، به ویژه آیتالله میرزای شیرازی در نجف، روبرو شد. فتوای معروف میرزای شیرازی مبنی بر تحریم استعمال تنباکو، جنبشی ملی و فراگیر را در سراسر ایران به راه انداخت. مردم از کشیدن تنباکو دست کشیدند و بازاریان دست به اعتصاب زدند. این اعتراضات گسترده، شاه را مجبور به لغو امتیاز تنباکو در سال ۱۲۷۰ خورشیدی کرد. سازماندهی تشکیلات و نفوذ بیگانگان ناصرالدین شاه در طول سلطنت خود تلاشهایی برای سازماندهی مجدد تشکیلات اداری و حکومتی انجام داد اما فساد اداری، ضعف مدیریت و عدم وجود نهادهای واقعی پاسخگو، همواره از مشکلات اساسی دوران قاجار بود. زندگی شخصی ناصرالدین شاه در دوران ناصرالدین شاه، ایران در میان رقابتهای قدرتهای بزرگ، به ویژه روسیه تزاری و بریتانیا، قرار داشت. این دو قدرت، تلاش میکردند نفوذ خود را در ایران گسترش دهند و مرزهای ایران نیز در این دوران دستخوش تغییراتی شد. ناصرالدین شاه به اندازهای که به سیاست و دربارش مشهور است، به زندگی شخصی و علایقش نیز شناخته میشود. او به عکاسی علاقهمند بود و اولین عکاسخانه دولتی ایران را تأسیس کرد. همچنین، به شکار، موسیقی و سفر علاقه داشت. او چندین زن عقدی و تعداد زیادی صیغه داشت و فرزندان متعددی از او باقی ماندند. او به «شاه عکاس» نیز معروف بود. ناصرالدین شاه سرانجام در تاریخ ۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵ خورشیدی در سن ۶۵ سالگی، هنگام زیارت شاه عبدالعظیم، توسط یکی از فداییان سید جمالالدین اسدآبادی به نام میرزا رضای کرمانی ترور شد و جان باخت. دوران ناصرالدین شاه، دورانی پر از تناقض بود. او شاهی بود که ایران را با دنیای مدرن آشنا کرد، اما در عین حال، در برابر اصلاحات ریشهای مقاومت نشان داد. او شاهد آغاز جنبشهای ملی و ضد استعماری بود و تلاشهایش برای حفظ اقتدار قاجار، با گامهای استوار ملت برای استقلال و آزادی، در هم آمیخت.