هگمتانه، شهری افسانهای که امروز در دل شهر همدان جای گرفته، یکی از کهنترین پایتختهای ایران به شمار میآید. نام این شهر که در لاتین به شکل «Ecbatana» نوشته میشود، در کتیبههای باستانی به صورت «هَنگمَتانَه» آمده است و یونانیان باستان هم به آن «اِکباتان» میگفتند که به معنای «جایگاه گردهمایی» است؛ شهری که بنابر روایتهای تاریخی، نخستین بار توسط دیاکو، بنیانگذار حکومت ماد، در قرن هشتم قبل از میلاد پایهگذاری شد. او این مکان را به عنوان پایتخت خودش برگزید و آن را به شهری مستحکم و پرشکوه تبدیل کرد. مورخان باستان، بهویژه هرودوت، از هگمتانه با احترام فراوان یاد کردهاند. وی از کاخی عظیم و باشکوه در قلب این شهر سخن میگوید، که دارای هفت دیوار متصل به یک مرکز با رنگهایی متفاوت بوده است؛ هر دیوار داخلی، از دیوار بیرونی بلندتر بود و بر آن اِشراف داشت و مرکزشان به قصر پادشاهی ختم میشد. گفته میشود که هرکدام از آن دیوارها، به رنگ یکی از سیارهها بوده است؛ ولی گروهی از دانشمندان، بنای آن را به دومین شاه ماد، یعنی فرورتیش نسبت دادهاند. این توصیفها، اگرچه آمیخته با افسانهاند، اما نشانی از عظمت و اهمیت این شهر در تاریخ ایران باستان دارند. هگمتانه، نه تنها مرکز سیاسی، بلکه یکی از کانونهای فرهنگی و مذهبی در دورهِ ماد و پس از آن، در دوران هخامنشیان، سلوکیان، اشکانیان و حتی ساسانیان بود. کاوشهای باستانشناسی که در محوطهی تاریخی هگمتانه انجام شده، آثار ارزشمندی همچون بقایای معماری خشتی، ظروف سفالی، سنگنوشتهها و زیورآلاتی از دورههای مختلف تاریخی را آشکار کردهاند. این یافتهها، نشانهای واضح از وجود تمدنی پایدار و غنی در این منطقه است. امروزه محوطهِ باستانی هگمتانه، که در نزدیکی تپهای در مرکز شهر همدان واقع شده، نهتنها یک جاذبهی گردشگری و علمی، بلکه نمادی از ریشههای عمیق تاریخ و فرهنگ ایرانی است. بازدید از این محل، سفری است به عظمتِ گذشته؛ به روزگاری که نخستین پادشاهی ایرانی شکل گرفت و پایههای حکومت در فلات ایران بنا شد.